ΑΡΧΙΚΗ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ & ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΔΗΛΩΣΗ
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
CONTACT
Καλλιτεχνική και Ερευνητική Δήλωση
Η τέχνη δεν υπήρξε ποτέ για μένα αυτοσκοπός. Υπήρξε ένας τρόπος έρευνας.
Δεν δημιουργώ έργα για να εκφράσω μια σκέψη. Δημιουργώ έργα για να ανακαλύψω μια σκέψη που ακόμη δεν γνωρίζω.
Η δημιουργική μου πρακτική εξελίσσεται στο σημείο τομής της τέχνης, της βιολογίας, της θεωρίας της πληροφορίας, της φιλοσοφίας, της τεχνολογίας, της μελέτης της συνείδησης και των κοινωνικών επιστημών.
Δεν επιχειρώ να ενοποιήσω αυτά τα πεδία ούτε να μεταφέρω επιστημονικά συμπεράσματα στην τέχνη. Αντιμετωπίζω το έργο ως πεδίο διερεύνησης, μέσα στο οποίο διαφορετικοί τρόποι γνώσης μπορούν να συναντηθούν χωρίς να χάνουν την αυτονομία τους.
Στην πορεία αυτής της έρευνας επανέρχονται διαρκώς ορισμένα θεμελιώδη ερωτήματα:
Τι είναι πληροφορία;
Πώς οργανώνεται η ζωή;
Πώς αναδύεται η συνείδηση;
Πώς μετασχηματίζεται η ταυτότητα;
Ποια είναι η θέση του ανθρώπου μέσα στη δαρβινική εξέλιξη;
Ποιες νέες δυνατότητες αλλά και ποιες απειλές ανοίγονται μέσα από την τεχνητή νοημοσύνη και τις βιοτεχνολογίες;
Δεν αντιμετωπίζω τις επιστημονικές θεωρίες ως επιβεβαίωση φιλοσοφικών υποθέσεων. Τις αντιμετωπίζω ως νέους τρόπους θέασης της πραγματικότητας, οι οποίοι διευρύνουν τον ορίζοντα των ερωτημάτων και μετασχηματίζουν τη σκέψη.
Υπό αυτή την έννοια, η επιστήμη δεν λειτουργεί ως απόδειξη, αλλά ως συνομιλητής.
Η ίδια αναζήτηση στρέφεται ταυτόχρονα προς το παρόν του ανθρώπινου είδους. Ως σύγχρονος Homo sapiens, αποτελώ μέρος αυτού που παρατηρώ και στρέφω την αυτοστοχαστική μου επίγνωση στο σήμερα της ανθρωπότητας.
Σε αυτή την περιοχή της πρακτικής μου —στο Humanity Now— εντάσσονται έργα που πραγματεύονται τη λειψυδρία, την προσφυγική εμπειρία, τα θύματα των ναρκοπεδίων, τους πνιγμούς στα σύνορα και άλλες εκφάνσεις της σύγχρονης ανθρώπινης συνθήκης.
Τα έργα αυτά δεν αποτελούν μια παράλληλη «κοινωνική» θεματολογία. Αποτελούν διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας αναζήτησης: η πληροφορία, η ζωή, η μνήμη, η επιβίωση, η συνείδηση και η ανθρώπινη ευθύνη συναντώνται εδώ μέσα στο ιστορικό παρόν.
Για την ανάπτυξη αυτής της έρευνας χρησιμοποιώ εγκαταστάσεις, performances, συμμετοχικές δράσεις, βίντεο, εργαστηριακά υλικά, γενετικό κώδικα, δυαδική γραφή, ψηφιακά επεξεργασμένες εικόνες, ρούχα, συρματοπλέγματα και υπερρεαλιστικές ταυτότητες. Παράλληλα, η επιμέλεια εκθέσεων, η διοργάνωση workshops και ο συντονισμός συλλογικών δράσεων λειτουργούν ως οργανικά στοιχεία της ίδιας δημιουργικής διαδικασίας.
Η τέχνη δεν αποτελεί για μένα αναπαράσταση μιας προϋπάρχουσας ιδέας. Είναι ένας χώρος μέσα στον οποίο οι έννοιες δοκιμάζονται, μετασχηματίζονται και, συχνά, ανατρέπονται.
Χρησιμοποιώ τη σκέψη για να γεννήσω την τέχνη και την τέχνη για να μετασχηματίσω ξανά τη σκέψη μου.
Κάθε γνώση που αποκτά η ανθρωπότητα μεταβάλλει την ευθύνη της απέναντι στον εαυτό της.
Ο άξονας των τριών αξιωμάτων
Οι μεγάλες αναζητήσεις μου άρχισαν όταν αρνήθηκα να χρησιμοποιήσω μια έννοια χωρίς πρώτα να επιχειρήσω να καταλάβω τι σημαίνει.
Η πρώτη μου ερώτηση δεν ήταν:
«Υπάρχει Θεός;»
αλλά:
«Τι είναι Θεός;»
Από τότε, η ίδια στάση επανέρχεται απέναντι στην πληροφορία, τη ζωή, τη συνείδηση και τον άνθρωπο.
Η αμφιβολία προηγείται της θέσης. Δεν ξεκινώ από μια πεποίθηση που θέλω να αποδείξω, αλλά από μια έννοια που αρνούμαι να θεωρήσω αυτονόητη.
ΑΞΙΩΜΑ Α — ΟΡΙΣΜΟΣ
Δεν μπορώ να ερευνήσω μια έννοια αν προηγουμένως δεν επιχειρήσω να την ορίσω.
ΑΞΙΩΜΑ Β — ΓΝΩΣΗ
Οι επιστημονικές ανακαλύψεις δεν αποδεικνύουν τις φιλοσοφικές υποθέσεις· διευρύνουν τον ορίζοντα του νοητού.
ΑΞΙΩΜΑ Γ — ΤΕΧΝΗ
Η τέχνη δεν είναι το αποτέλεσμα της σκέψης μου. Είναι μία από τις μεθόδους με τις οποίες σκέφτομαι.
Βιβλιογραφικό και Γνωστικό Πεδίο
Η καλλιτεχνική μου σκέψη δεν διαμορφώθηκε μέσα από άμεσες ή γραμμικές επιρροές. Αναδύθηκε περισσότερο μέσα από μια αργή καθίζηση πληροφορίας: αναγνώσεις, επιστημονικές γνώσεις, εικόνες, ερωτήματα και εμπειρίες που συσσωρεύθηκαν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, παρέμειναν συχνά για χρόνια στο υπόστρωμα της σκέψης και επανεμφανίσθηκαν αργότερα, μετασχηματισμένα μέσα από προσωπική επεξεργασία. Από αυτή τη διαδικασία διαμορφώθηκε σταδιακά ένα πεδίο πεποιθήσεων, ερωτημάτων και συνδέσεων μέσα στο οποίο γεννήθηκαν τα έργα.
Ιδιαίτερα καθοριστική υπήρξε επίσης η έρευνά μου στο πεδίο της Bioart. Η συνάντηση της καλλιτεχνικής πρακτικής με τη βιολογία, τη γενετική, τα εργαστηριακά μέσα και τις νέες τεχνολογίες μου έδειξε ότι η ζωή δεν αποτελεί μόνο αντικείμενο αναπαράστασης αλλά μπορεί να γίνει το ίδιο το πεδίο της καλλιτεχνικής και φιλοσοφικής έρευνας. Μέσα από αυτή την περιοχή άρχισαν να αποκτούν πιο συγκεκριμένη μορφή ερωτήματα γύρω από τον γενετικό κώδικα, τη μετάδοση της πληροφορίας, την εξέλιξη, την ταυτότητα και τα όρια της ανθρώπινης παρέμβασης στη ζωή.
Τα βιβλία τέχνης και η διαρκής επαφή μου με την ιστορία και τις διαφορετικές γλώσσες της τέχνης λειτούργησαν ως ένας ακόμη τόπος σύνδεσης αυτών των ερωτημάτων. Μέσα από έργα άλλων καλλιτεχνών αναγνώριζα συχνά ότι έννοιες που με απασχολούσαν φιλοσοφικά ή επιστημονικά μπορούσαν να αποκτήσουν υλική, οπτική ή χωρική μορφή. Η τέχνη μου έδειχνε ότι μια ιδέα δεν χρειάζεται να εξηγηθεί για να διερευνηθεί· μπορεί να μετατραπεί σε εικόνα, αντικείμενο, δράση, εμπειρία ή συνθήκη.
Μέσα σε αυτή τη μακρά διαδικασία, ορισμένες ιδέες λειτούργησαν ως ιδιαίτερα ισχυρά ερεθίσματα για τη φαντασία μου και άνοιξαν διαφορετικούς δρόμους σκέψης γύρω από τη μορφή, τη συνέχεια της ζωής, την κληρονομικότητα, τη μεταβίβαση της πληροφορίας και τα όρια της ατομικής ταυτότητας, αλλά καμία από αυτές τις πηγές δεν λειτούργησε ως θεωρητικό πρότυπο προς εφαρμογή
Βασικές Θεωρητικές και Βιβλιογραφικές Αναφορές
Οι παρακάτω αναφορές δεν αποτελούν πλήρη βιβλιογραφία του Άτλαντα. Καταγράφουν ορισμένες από τις φιλοσοφικές, επιστημονικές και καλλιτεχνικές πηγές που, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, λειτούργησαν ως ερεθίσματα για τα ερωτήματα και τις συνδέσεις που διατρέχουν το έργο μου.
Πλάτων. Πολιτεία.
Η πλατωνική θεωρία των Ιδεών και η διάκριση ανάμεσα στον αισθητό κόσμο και στις νοητές μορφές υπήρξαν από τα πρώιμα φιλοσοφικά ερεθίσματα που ενεργοποίησαν τη φαντασία και τη σκέψη μου γύρω από τη σχέση ανάμεσα σε αυτό που αντιλαμβανόμαστε και σε αυτό που μπορεί να βρίσκεται πίσω από τις ορατές μορφές.
Spinoza, Baruch. Ethics. Translated by Edwin Curley. London: Penguin Classics, 2005.
Η σκέψη του Spinoza γύρω από την επιθυμία, τη χαρά, τα πάθη και τη δύναμη του ανθρώπου να δρα άνοιξε για μένα ένα πεδίο ερωτημάτων σχετικά με τη σχέση σώματος, συνείδησης, επιθυμίας και ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Darwin, Charles. On the Origin of Species by Means of Natural Selection. London: John Murray, 1859.
Η δαρβινική θεωρία της εξέλιξης μέσω της φυσικής επιλογής υπήρξε θεμελιώδες ερέθισμα για να αντιληφθώ τη ζωή όχι ως σταθερή κατάσταση αλλά ως συνεχή διαδικασία μεταβολής, προσαρμογής, διαφοροποίησης και μετάδοσης.
Ζούρος, Λευτέρης. Ας συμφιλιωθούμε με τον Δαρβίνο: Ας συμφιλιωθούμε με τη φύση μας και με τη Φύση. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2009.
Το βιβλίο του Λευτέρη Ζούρου ενίσχυσε τη σκέψη μου γύρω από μια βασική θέση που επανέρχεται στο έργο μου: ότι ο άνθρωπος δεν βρίσκεται έξω ή πάνω από τη φύση, αλλά αποτελεί μέρος της ίδιας εξελικτικής διαδικασίας που διαμόρφωσε κάθε μορφή ζωής. Η απομυθοποίηση της ανθρώπινης «εξαίρεσης» και η επανένταξή μας στον φυσικό κόσμο συνδέθηκαν άμεσα με τα ερωτήματά μου γύρω από την ανθρώπινη ταυτότητα, την εξέλιξη και την ευθύνη που απορρέει από τη γνώση της πραγματικής μας θέσης μέσα στη ζωή.
Freud, Sigmund. Beyond the Pleasure Principle. In The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Vol. XVIII. Translated and edited by James Strachey. London: Hogarth Press, 1955. Πρώτη δημοσίευση: 1920.
Η φροϋδική διερεύνηση της αρχής της ηδονής, της επανάληψης και των ενορμήσεων άνοιξε μια διαφορετική περιοχή σκέψης γύρω από τις δυνάμεις που κινητοποιούν την ανθρώπινη συμπεριφορά και τις πλευρές της που δεν υπακούουν πάντοτε στη συνειδητή πρόθεση.
Dawkins, Richard. The Selfish Gene. Oxford: Oxford University Press, 1976.
Το Εγωιστικό Γονίδιο υπήρξε ένα από τα βιβλία που εξήψαν ιδιαίτερα τη φαντασία μου. Η γονιδιοκεντρική θεώρηση της εξέλιξης και η δυνατότητα να σκεφτώ το γονίδιο ως φορέα πληροφορίας άνοιξαν για μένα ερωτήματα γύρω από τη μετάδοση, τη συνέχεια της ζωής, την ατομικότητα και τα όρια της ταυτότητας.
Dawkins, Richard. Η περί Θεού αυταπάτη. Αθήνα: Εκδόσεις Κάτοπτρο, 2007. Τίτλος πρωτοτύπου: The God Delusion.
Το βιβλίο του Dawkins λειτούργησε ως ένα ακόμη ερέθισμα στη μακρόχρονη διερεύνησή μου γύρω από την έννοια του Θεού, τη θρησκευτική πίστη και τη σχέση ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και στις μεταφυσικές ερμηνείες του κόσμου. Περισσότερο από την αποδοχή ή την απόρριψη μιας συγκεκριμένης θέσης, με ενδιέφερε η δυνατότητα να επανεξετάζονται έννοιες που ο πολιτισμός έχει συχνά καταστήσει αυτονόητες και να υποβάλλονται εκ νέου στο ερώτημα: τι ακριβώς εννοούμε όταν τις χρησιμοποιούμε;
Thacker, Eugene. The Global Genome: Biotechnology, Politics, and Culture. Cambridge, MA: The MIT Press, 2005.
Το The Global Genome υπήρξε σημαντικό ερέθισμα για τη σκέψη μου γύρω από τη μετατροπή της βιολογικής ζωής σε πληροφορία. Η προσέγγιση του Thacker στη σχέση ανάμεσα στο DNA ως βιολογικό υλικό, ως ψηφιακή ακολουθία δεδομένων και ως πληροφορία με οικονομική και πολιτική αξία συνδέθηκε άμεσα με τα ερωτήματά μου γύρω από τον γενετικό κώδικα, τη βιοπληροφορική και τη δυνατότητα της σύγχρονης τεχνολογίας να μετασχηματίζει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη ζωή, αλλά και το ίδιο το νόημα του «βιολογικού».
Edelman, Gerald M. & Tononi, Giulio. A Universe of Consciousness: How Matter Becomes Imagination. New York: Basic Books, 2000.
Η διερεύνηση της συνείδησης ως βιολογικού φαινομένου και το ερώτημα πώς η ύλη μπορεί να παράγει εμπειρία και φαντασία συνδέθηκαν άμεσα με ένα από τα κεντρικά ερωτήματα της έρευνάς μου: πώς αναδύεται η συνείδηση.
Kandel, Eric R. In Search of Memory: The Emergence of a New Science of Mind. New York: W. W. Norton, 2006.
Kandel, Eric R. Αναζητώντας τη μνήμη: Η ανάδυση μιας νέας επιστήμης του νου. Μετάφραση: Αζαρίας Καραμανλίδης. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1η ελληνική έκδοση 2008· 3η έκδοση 2024.
Η έρευνα του Kandel γύρω από τους βιολογικούς μηχανισμούς της μάθησης και της μνήμης διεύρυνε τα ερωτήματά μου γύρω από τη σχέση μνήμης, βιολογικής ύλης, εμπειρίας και συγκρότησης του εαυτού.
Kac, Eduardo, ed. Signs of Life: Bio Art and Beyond. Cambridge, MA: MIT Press, 2007.
Η έρευνά μου στο πεδίο της Bioart και η επαφή με καλλιτεχνικές πρακτικές που χρησιμοποιούν τη βιολογία, τη γενετική και τη βιοτεχνολογία όχι απλώς ως θεματική αλλά ως υλικό και πεδίο καλλιτεχνικής διερεύνησης υπήρξαν καθοριστικές για τη σύνδεση των επιστημονικών ερωτημάτων με την πρακτική μου.
Λιγομενίδης, Πάνος Α. Η φλούδα του βερίκοκου: Η αναζήτηση των αιτίων. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2002.
Το βιβλίο αυτό λειτούργησε ως ένα σημαντικό πεδίο συνάντησης ανάμεσα σε ερωτήματα που ήδη με απασχολούσαν: τι είναι πραγματικότητα, ποια είναι η σχέση παρατηρητή και κόσμου, πώς συνδέονται ύλη, ενέργεια, πληροφορία και συνείδηση και μέχρι πού μπορεί να φτάσει η επιστημονική γνώση στην αναζήτηση των αιτίων. Η προσπάθεια του Λιγομενίδη να φέρει σε διάλογο τη σύγχρονη φυσική, την κοσμολογία, την πληροφορική, τις νευροεπιστήμες και τη φιλοσοφία ενίσχυσε τη δική μου τάση να αναζητώ συνδέσεις ανάμεσα σε διαφορετικά γνωστικά πεδία, χωρίς να καταργώ τα όριά τους.
Χατζηβασιλείου, Γιώργος. Η Φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης: Ένα ταξίδι στο μέλλον. Αθήνα: Εκδόσεις Διόπτρα, 2023.
Το βιβλίο αυτό αποτελεί μεταγενέστερη αναφορά σε σχέση με μεγάλο μέρος της καλλιτεχνικής μου πρακτικής. Δεν λειτούργησε επομένως ως αφετηρία των έργων, αλλά ως μια εκ των υστέρων συνάντηση με ερωτήματα που είχαν ήδη αναδυθεί μέσα στη δουλειά μου: τη σχέση ανθρώπου και τεχνολογίας, τα όρια της ανθρώπινης νοημοσύνης, τον μετασχηματισμό της ταυτότητας και τις δυνατότητες αλλά και τις απειλές που ανοίγει η τεχνητή νοημοσύνη. Η ανάγνωσή του λειτούργησε περισσότερο ως πεδίο αναγνώρισης, διεύρυνσης και επαναδιατύπωσης ερωτημάτων που ήδη με απασχολούσαν.
Φιλοσοφία, βιολογία, νευροεπιστήμη, ψυχανάλυση και ιστορία της τέχνης συγκρότησαν περισσότερο ένα ανοιχτό πεδίο ερεθισμάτων και ερωτημάτων. Οι ιδέες τους παρέμειναν συχνά για χρόνια στο υπόστρωμα της σκέψης μου και επέστρεψαν αργότερα, μετασχηματισμένες, μέσα στα έργα.